Cümlede Anlatım Bozuklukları Oyunu

Kazanım

Konu özeti

Cümleler, duygu ve düşüncelerimizi ifade ettiğimiz en küçük anlamlı birimlerdir. İyi bir cümlenin en önemli kuralı, sadelik ve açıklıktır. Bazen aynı anlama gelen kelimeleri üst üste kullandığımızda veya sözcüklerin yerini yanlış seçtiğimizde cümlelerimiz karmaşıklaşır. Gereksiz kelimeleri cümleden çıkardığımızda cümlenin anlamının değişmediğini, aksine daha kolay anlaşıldığını fark ederiz. Örneğin, "geri iade etmek" ifadesinde iade etmek zaten geri vermeyi içerdiği için "geri" kelimesi gereksizdir.

Anlatım bozukluklarını düzeltmek için cümleyi tekrar okumak, vurgu yapmak ve "Bu kelime burada gerçekten gerekli mi?" diye sormak çok önemlidir. Özellikle özne ile yüklemin birbirine uyumlu olması, Türkçeyi doğru kullanmamız için temel bir kuraldır. Bu oyunla öğrenciler, hatalı cümleleri onararak dil bilgisi kurallarını pekiştirirler.

Örnek soru ve çözümü

Öğrencilerin sık yaptığı hata

Öğrenciler genellikle "yazı yazmak" veya "halı saha maçı yapmak" gibi kalıpların anlatım bozukluğu olduğunu fark edemezler. Onlara "Yazı zaten yazılır, maç zaten oynanır" gibi örneklerle bu kelimelerin gereksiz olduğunu açıklayabilirsiniz.

Akıllı tahtada nasıl oynatılır?

• Sınıfı iki takıma ayırın; ekrana gelen hatalı cümleyi ilk düzelten öğrenci takımı puan kazansın.
• Hatalı cümleleri sınıfa yüksek sesle okutun; öğrencilerin kulağına tırmalayan ve tekrar eden kısımları bulmalarını isteyin.
• Öğrencilere 'düzeltme butonu' görevi verin; yanlış cümleyi tahtada gördüklerinde ellerini kaldırıp doğru cümleyi sözlü olarak kurmalarını bekleyin.

Oyundaki sorular

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu vardır?
   • Bana hediye armağan etti.
   • Annem çay demledi.
   • Kitabımı masaya koydum.
   • Okuldan eve yürüdüm.
   Cevabı göster

   A) Bana hediye armağan etti. — Hediye ve armağan aynı anlama geldiği için ikisinin bir arada kullanılması gereksiz sözcük kullanımıdır.
2. “Kitabın fiyatı çok pahalı.” cümlesinde anlatım bozukluğu vardır. Doğru kullanım hangisidir?
   • Kitap çok pahalı.
   • Kitabın fiyatı çok pahalıydı.
   • Kitabın fiyatı çok ucuz.
   • Kitabın fiyatı çok pahalıdır.
   Cevabı göster

   A) Kitap çok pahalı. — Pahalı olan fiyat değil kitaptır; doğrusu "Kitap çok pahalı." ya da "Kitabın fiyatı çok yüksek." olur.
3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz sözcük kullanımı vardır?
   • Hava bugün çok soğuk.
   • Bize biraz bilgi verdi.
   • Bu konuyu tekrar yeniden anlattı.
   • Derslerini zamanında yapmalısın.
   Cevabı göster

   C) Bu konuyu tekrar yeniden anlattı. — "Tekrar" ve "yeniden" aynı anlamdadır; biri gereksizdir.
4. Aşağıdaki cümlelerden hangisi anlatım bakımından doğrudur?
   • Babam bana eve döndü.
   • Babam bana geri geldi.
   • Babam bana döndü.
   • Babam bana geri döndü.
   Cevabı göster

   C) Babam bana döndü. — Dönmek eylemi "geri" anlamını içerdiği için diğer cümlelerde gereksiz sözcük kullanımı vardır.
5. “Ona bu konuyu bahsettim.” cümlesindeki anlatım bozukluğu nasıl giderilir?
   • Ona bu konu bahsettim.
   • Konuyu bahsettim.
   • Ona bu konudan bahsettim.
   • Ona konu bahsettim.
   Cevabı göster

   C) Ona bu konudan bahsettim. — Bahsetmek fiili "-den/-dan" ekiyle kullanılır, "-i/-ı" ekiyle değil.
6. Aşağıdaki cümlelerden hangisi anlatım bakımından doğrudur?
   • İnşaata girmek izinsiz yasaktır.
   • İnşaata girmek yasaktır izinsiz.
   • Yasak olan izinsiz girmek inşaata.
   • İnşaata izinsiz girmek yasaktır.
   Cevabı göster

   D) İnşaata izinsiz girmek yasaktır. — Sözcükler doğru sırada ve yüklem sondadır: İnşaata izinsiz girmek yasaktır.
7. “Okuduğum kitabı bitirdim ve tamamladım.” cümlesinde hangi sözcük gereksizdir?
   • kitabı
   • bitirdim
   • Okuduğum
   • tamamladım
   Cevabı göster

   D) tamamladım — Bitirmek ve tamamlamak aynı anlama geldiği için ikisini birden kullanmak gereksizdir.
8. “Ali ile Ayşe karşılıklı selamlaştılar.” cümlesinde hangi sözcük gereksizdir?
   • karşılıklı
   • Ali
   • selamlaştılar
   • Ayşe
   Cevabı göster

   A) karşılıklı — Selamlaşmak eylemi zaten karşılıklı yapılan bir eylemdir, bu nedenle "karşılıklı" sözcüğü gereksizdir.
9. “Kardeşim bugün okula gitmedi, okula gitmedi.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun nedeni nedir?
   • Anlamı güçlendirme
   • Yazım yanlışı
   • Gereksiz sözcük kullanımı
   • Sözcüklerin tekrarı
   Cevabı göster

   D) Sözcüklerin tekrarı — Aynı sözcüklerin hiçbir neden olmadan tekrar edilmesi anlatım bozukluğuna yol açar.
10. “Dün akşam gece sinemaya gittik.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun nedeni nedir?
    • Noktalama işareti eksikliği
    • Gereksiz sözcük kullanımı
    • Sözcüklerin yanlış yerde kullanılması
    • Yazım kurallarına uyulmaması
    Cevabı göster

    B) Gereksiz sözcük kullanımı — Akşam ve gece aynı zaman dilimini ifade ettiği için bir arada kullanılmaları gereksizdir.
11. “Öğretmenimiz derse ilk başladı.” cümlesinde anlatım bozukluğunu gidermek için hangi sözcük çıkarılmalıdır?
    • başladı
    • ilk
    • derse
    • Öğretmenimiz
    Cevabı göster

    B) ilk — Bir işe başlamak zaten o işin ilk aşamasıdır, bu yüzden "ilk" sözcüğüne gerek yoktur.
12. "Yarın okula gittim." cümlesindeki anlatım bozukluğunun düzeltilmiş hâli hangisidir?
    • Yarın okula gideceğim.
    • Dün okula gideceğim.
    • Yarın okula gitmiştim.
    • Yarın okula gittik.
    Cevabı göster

    A) Yarın okula gideceğim. — "Yarın" gelecek zamanı bildirir; bu yüzden yüklem de gelecek zamanda olmalıdır: gideceğim.