Anlamlı ve Kurallı Cümle Oyunu

Kazanım

Konu özeti

Cümle, bir duyguyu, düşünceyi, isteği veya bir durumu tam olarak anlatan sözcük dizisidir. Bir dizinin cümle olabilmesi için mutlaka bir iş, oluş veya hareket bildiren bir sözcükle (yüklemle) bitmesi ve zihnimizde tam bir yargı oluşturması gerekir. Cümleler büyük harfle başlar ve sonuna uygun noktalama işareti konur.

Türkçede kurallı cümlelerde işi yapan (özne) genellikle başta, işin kendisi (yüklem) ise sondadır. Cümle kurarken sözcüklerin mantıklı bir sırada olması gerekir; aksi takdirde ifade karmaşıklaşır ve anlam bozulur. Öğrencilerin cümle bilgisini kazanması, hem okuduğunu anlama hem de kendini doğru ifade etme becerilerini doğrudan destekler.

Örnek soru ve çözümü

Öğrencilerin sık yaptığı hata

Öğrenciler genellikle sonu yüklemle bitmeyen, sadece yan yana dizilmiş sözcük gruplarını da cümle sanırlar. Bu yanılgıyı gidermek için onlara cümleyi okuduklarında 'Ne oldu?' veya 'Kim, ne yaptı?' sorularını sormalarını ve bu sorulara cevap alıp alamadıklarını kontrol etmelerini öğütleyin.

Akıllı tahtada nasıl oynatılır?

• Sınıfı iki gruba ayırıp tahtadaki cümleleri 'Kurallı' ve 'Devrik' olarak sınıflandırma yarışı yaptırabilirsiniz.
• Eksik bırakılmış cümleleri, tahtaya kalkan öğrencilerin tamamlamasını isteyerek sözlü üretim yapmalarını sağlayın.
• Oyun sonunda bir 'cümle avı' yaparak metin içinden kurallı olanları bulup altını çizmelerini isteyin.

Oyundaki sorular

1. Aşağıdaki ifadelerden hangisi anlamlı ve kurallı bir cümledir?
   • Okula gitti dün Ali
   • Gitti okula dün Ali
   • Ali dün okula gitti
   • Dün okula gitti Ali
   Cevabı göster

   C) Ali dün okula gitti — Kurallı cümlede yüklem (gitti) sonda bulunur.
2. 'Pazardan taze elma ...' cümlesini tamamlamak için aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?
   • kırmızı
   • çok
   • dün
   • aldım
   Cevabı göster

   D) aldım — Cümlenin tamamlanması için bir eylem (yüklem) olan 'aldım' sözcüğü gereklidir.
3. Aşağıdakilerden hangisi kurallı bir cümledir?
   • Geldi çok uykum
   • Çok uykum geldi
   • Uyku geldi çok
   • Uykum geldi çok
   Cevabı göster

   B) Çok uykum geldi — Kurallı cümlede yüklem (geldi) sonda bulunur.
4. 'Hızlıca koştu eve çocuk.' cümlesini kurallı hale getirdiğimizde yüklem nerede olur?
   • Üçüncü sırada
   • Sonda
   • Başta
   • İkinci sırada
   Cevabı göster

   B) Sonda — Kurallı cümlede yüklem her zaman cümlenin sonunda yer alır.
5. Aşağıdaki cümlelerin hangisi bir 'oluş' bildirmektedir?
   • Çiçekler bu sabah açtı
   • Okul servisi durağa geldi
   • Kardeşim odada uyudu
   • Annem bize kitap okudu
   Cevabı göster

   A) Çiçekler bu sabah açtı — Çiçeklerin açması bir oluş bildiren eylemdir.
6. Aşağıdakilerden hangisi bir cümle değildir?
   • Annem kek yaptı
   • Yarın sabah erkenden
   • Kardeşim oyun oynuyor
   • Babam işten geldi
   Cevabı göster

   B) Yarın sabah erkenden — Yarın sabah erkenden ifadesi bir yargı bildirmediği için cümle değildir.
7. Aşağıdakilerden hangisi tam bir yargı bildirdiği için cümledir?
   • Kırmızı ve mavi kalemler
   • Bahçedeki uzun ağaçlar
   • Yağmur yağdığı için ıslandık
   • Okulun en büyük salonu
   Cevabı göster

   C) Yağmur yağdığı için ıslandık — Yağmur yağdığı için ıslandık ifadesi bir eylem (ıslandık) barındırdığı için tam bir cümledir.
8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde işi yapan kişi bellidir?
   • Çok güzel yemek yapıldı
   • Bugün parka gidilecek
   • Öğretmenimiz dersi anlattı
   • Sınıf neşeyle süslendi
   Cevabı göster

   C) Öğretmenimiz dersi anlattı — Öğretmenimiz dersi anlattı cümlesinde işi yapan (öğretmenimiz) açıkça belirtilmiştir.
9. 'Elindeki kalemi yere düşürdü.' cümlesinde iş bildiren sözcük hangisidir?
   • kalemi
   • yere
   • Elindeki
   • düşürdü
   Cevabı göster

   D) düşürdü — Düşürdü sözcüğü yapılan bir hareketi (eylemi) belirttiği için yüklemdir.
10. 'okudu - Can - kitap' sözcükleriyle kurallı bir cümle oluşturulursa hangisi elde edilir?
    • Can kitap okudu
    • Okudu Can kitap
    • Kitap okudu Can
    • Can okudu kitap
    Cevabı göster

    A) Can kitap okudu — Kurallı cümlede yüklem (okudu) sonda bulunur.
11. Aşağıdakilerden hangisi anlamsız bir sözcük dizilişidir?
    • Kitaplar rafa dizildi
    • Kedi sütü içti
    • Ağaçlar yeşerdi
    • Masa bahçede şarkı söyledi
    Cevabı göster

    D) Masa bahçede şarkı söyledi — Masa şarkı söyleyemez; bu diziliş anlam taşımaz.
12. Aşağıdakilerden hangisi bir cümledir?
    • Kitabımı masaya bıraktım
    • Sarı saçlı güzel kız
    • Dün okulda çok hızlı
    • Mutfakta kırmızı elma
    Cevabı göster

    A) Kitabımı masaya bıraktım — Bıraktım sözcüğü iş bildirdiği ve yargı belirttiği için cümledir.