Bağlamda Sözcük Anlamı Oyunu

Kazanım

Konu özeti

Türkçede bir sözcük, kullanıldığı cümleye göre farklı anlamlar kazanabilir. Buna çok anlamlılık denir. Örneğin "kırmak" sözcüğü bir vazoyu parçalamak anlamında kullanılabileceği gibi, birinin kalbini üzmek veya bir kuralı ihlal etmek anlamında da kullanılabilir. Kelimenin hangi anlamda kullanıldığını doğru tespit etmek için mutlaka cümlenin bütününe, yani bağlama bakılmalıdır. Bağlam, sözcüğün zihnimizdeki gerçek karşılığını bulmamıza yardımcı olan anahtardır.

Sözcüklerin temel, yan ve mecaz anlamlarını ayırt etmek, okuduğunu anlama sürecinin en önemli basamağıdır. Öğrencilerimiz bir metni okurken sadece sözcüğün sözlükteki ilk anlamıyla yetinmemeli, cümlenin kendilerine ne anlatmak istediğine odaklanmalıdır. Bu çalışma ile öğrencilerimiz, kelimelerin cümle içindeki derinliklerini keşfedecek ve anlatım becerilerini güçlendireceklerdir.

Örnek soru ve çözümü

Öğrencilerin sık yaptığı hata

Öğrenciler genellikle sözcükleri sadece ilk akıllarına gelen (temel) anlamlarıyla değerlendirirler ve cümlenin geri kalanını göz ardı ederler. Bu hatayı gidermek için öğrencilere cümlede geçen ipucu kelimelerin altını çizmelerini ve 'Burada bu kelime yerine ne söylesem aynı anlamı verirdi?' sorusunu sormalarını öneririz.

Akıllı tahtada nasıl oynatılır?

• Tahtaya cümleleri yansıtıp öğrencilerden sözcüğün yerine eş anlamlısını veya yakın anlamlısını koyarak cümleyi tekrar okumalarını isteyin.
• Grupları oluşturup 'Sözlük Dedektifleri' oyunuyla, yanlış tahmin edilen kelimelerin farklı anlamlarını sözlükten buldurarak hız kazandırın.
• Her tur sonunda bir öğrenciden, seçilen kelimeyi cümlede tamamen farklı bir anlamda kullanacak özgün bir cümle kurmasını isteyin.

Oyundaki sorular

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'kesmek' kelimesi 'yolu kapatmak' anlamında kullanılmıştır?
   • Konuşmamızı tam ortasında kesti.
   • Ekmekleri kesmek için bıçak istedi.
   • Saçlarını kestirmek için berbere gitti.
   • Düğün konvoyu önümüzü kesince durduk.
   Cevabı göster

   D) Düğün konvoyu önümüzü kesince durduk. — Yolun önüne geçip geçişi engellemek 'yolu kesmek' ifadesiyle karşılanır.
2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'açık' sözcüğü 'koyu olmayan (renk)' anlamında kullanılmıştır?
   • Konu hakkında herkesin fikri açıkça belli.
   • Kapı açık kaldığı için içeri soğuk girmiş.
   • Bu sene açık mavi renkli kazaklar moda.
   • Marketin kapısı sabah erkenden açık olur.
   Cevabı göster

   C) Bu sene açık mavi renkli kazaklar moda. — Renk tonunun koyu olmadığını, soluk olduğunu belirtmek için 'açık renk' ifadesi kullanılır.
3. 'Sarmak' sözcüğü hangi cümlede 'bir şeyi kâğıt veya kumaşla kaplamak' anlamında kullanılmıştır?
   • Hüzünlü bir hava dört bir yanımızı sardı.
   • Annem aldığı hediyeyi renkli bir paketle sardı.
   • Bahçenin etrafını dikenli tellerle sardılar.
   • Doktor yaralı bölgeyi temiz bir bezle sardı.
   Cevabı göster

   B) Annem aldığı hediyeyi renkli bir paketle sardı. — Hediye paketi yapma işlemi, bir nesneyi dıştan kaplama anlamını taşır.
4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'kırmak' sözcüğü 'birinin gönlünü incitmek' anlamındadır?
   • Vazoyu yanlışlıkla yere düşürüp kırdı.
   • Rekor kırmak için çok çalışmamız gerekiyor.
   • Odunları kırmak için balta arıyordu.
   • Sert sözlerinle arkadaşının kalbini kırdın.
   Cevabı göster

   D) Sert sözlerinle arkadaşının kalbini kırdın. — Kalp kırmak, somut bir nesneyi parçalamak değil, mecazen birini üzmek anlamına gelir.
5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'bakmak' sözcüğü 'bir kimseyle veya bir şeyle ilgilenmek' anlamındadır?
   • Aynaya bakınca saçının dağınık olduğunu gördü.
   • Pencereden dışarıdaki çocuklara bakıyor.
   • Yıllardır bu yaşlı teyzeye o bakıyor.
   • Sınav sonuçlarına internetten baktı.
   Cevabı göster

   C) Yıllardır bu yaşlı teyzeye o bakıyor. — Birine bakmak, onun ihtiyaçlarını karşılamak ve ilgilenmek anlamı taşır.
6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'düşmek' kelimesi 'yere yuvarlanmak' anlamında kullanılmıştır?
   • Bu yılki mirasın dörtte biri bana düştü.
   • Onun sözleri kulaklarıma düşmedi bile.
   • Koşarken ayağı taşa takılınca yere düştü.
   • Sıra beklerken yorgunluktan sandalyeye düştü.
   Cevabı göster

   C) Koşarken ayağı taşa takılınca yere düştü. — Ayak takılması sonucu yere yuvarlanmak, kelimenin temel fiziksel anlamıdır.
7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'düşmek' kelimesi 'bir bölüşümde payına isabet etmek' anlamında kullanılmıştır?
   • Yürürken yere düşüp dizini incitti.
   • Mirasın dörtte biri kardeşime düştü.
   • Sıcak yaz günlerinde buraya gölge düşer.
   • Ağaçtan elmalar birer birer düştü.
   Cevabı göster

   B) Mirasın dörtte biri kardeşime düştü. — Paylaşım sonucunda birine bir payın gelmesi, 'hissine düşmek' veya 'payına düşmek' olarak kullanılır.
8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'yüzmek' sözcüğü 'deriyi soymak' anlamındadır?
   • Dün sabah erkenden gölde yüzmek için hazırlık yaptık.
   • Çocuklar heyecanla havuzda yüzmek için bekliyor.
   • Avcı, avladığı tavşanın derisini yüzdü.
   • Yaz tatilinde denizde yüzmeyi öğrendim.
   Cevabı göster

   C) Avcı, avladığı tavşanın derisini yüzdü. — 'Derisini yüzdü' sözünde yüzmek, deriyi soymak anlamındadır; diğerlerinde suda hareket etmek anlamındadır.
9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'kaldırmak' sözcüğü 'ortadan kaldırmak, bitirmek' anlamında kullanılmıştır?
   • Bu kanunu meclis sonunda kaldırdı.
   • Ağır koliyi yukarı kaldırmakta zorlandı.
   • Öğretmenimiz derste parmak kaldırmamızı istedi.
   • Masayı kaldırmak için bana yardım et.
   Cevabı göster

   A) Bu kanunu meclis sonunda kaldırdı. — Bir yasayı veya kuralı yürürlükten çekmek, onu 'kaldırmak' fiiliyle ifade edilir.
10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'kaçırmak' sözcüğü 'bir fırsatı kaybetmek' anlamında kullanılmıştır?
    • Kedi, köpeği görünce ağaca kaçtı.
    • Bu güzel tatil fırsatını kaçırdık.
    • Çorabın ilmeği kaçınca annem hemen dikti.
    • Fare deliğine kaçıp saklandı.
    Cevabı göster

    B) Bu güzel tatil fırsatını kaçırdık. — 'Fırsatı kaçırdık' sözünde kaçırmak, fırsatı kaybetmek anlamındadır.
11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'tutmak' kelimesi 'bir takımı desteklemek' anlamında kullanılmıştır?
    • O, küçüklüğünden beri bu takımı tutuyor.
    • Sözünde durmayıp verdiği sözü tutmadı.
    • Sınava girmeden önce kalemini sıkıca tuttu.
    • Yağmurdan korunmak için taksi tutmak zorunda kaldık.
    Cevabı göster

    A) O, küçüklüğünden beri bu takımı tutuyor. — Bir takımı tutmak, taraftarı olmak ve desteklemek anlamında kullanılan mecaz bir ifadedir.