Maddeyi Beş Duyuyla Niteleme Oyunu

Kazanım

Konu özeti

Çevremizdeki her şey maddedir. Maddeleri nitelemek için beş duyu organımızı kullanırız. Gözümüzle rengini ve şeklini, burnumuzla kokusunu, dilimizle tadını, kulağımızla çıkardığı sesi ve derimizle dokusunu (sert, yumuşak, pürüzlü, pürüzsüz) algılarız. Bu özellikler, maddeleri birbirinden ayırt etmemizi ve onları daha yakından tanımamızı sağlar.

Maddeleri tanımlarken genellikle birden fazla duyu organımızı birlikte kullanırız. Örneğin bir elmanın hem rengine bakarız, hem kokusunu alırız hem de dokusunu hissederiz. Dokunma duyumuz sayesinde bir maddenin esnek olup olmadığını, kırılgan mı yoksa dayanıklı mı olduğunu anlarız. Bilimsel gözlemlerimizde duyu organlarımızı ne kadar dikkatli kullanırsak, maddeler hakkında o kadar doğru ve ayrıntılı bilgi edinmiş oluruz.

Örnek soru ve çözümü

Öğrencilerin sık yaptığı hata

Öğrenciler genellikle 'sertlik' ve 'dayanıklılık' kavramlarını birbirinin yerine kullanırlar. Sertlik, yüzeyin baskıya karşı direncidir; bir maddenin sert olması onun kırılamaz olduğu anlamına gelmez. Bu ayrımı örnekler üzerinden, örneğin camın sert ama kırılgan olduğunu belirterek netleştirebilirsiniz.

Akıllı tahtada nasıl oynatılır?

• Sınıfa içinde farklı dokularda nesneler olan 'gizemli bir kutu' getirin; öğrencilerin gözleri kapalıyken dokunarak maddeyi tahmin etmelerini sağlayın.
• Her öğrenciye bir madde seçtirip, bu maddenin ismini söylemeden sadece beş duyu organının özelliklerini kullanarak (örn. 'sert, kokusuz, pürüzsüz') tarif etmelerini isteyin.
• Sınıftaki nesneleri gruplandırarak (sertler, yumuşaklar, kokulular vb.) oyun kartları oluşturun ve tahtada eşleştirme yarışı yaptırın.

Oyundaki sorular

1. Metal kaşık ile plastik kaşığı birbirine vurduğumuzda çıkan sesleri ayırt etmemizi sağlayan duyu organımız hangisidir?
   • Göz
   • Kulak
   • Deri
   • Dil
   Cevabı göster

   B) Kulak — Sesleri işitmemizi sağlayan duyu organımız kulaktır.
2. Parfüm şişesini açtığımızda yayılan kokuyu hangi duyu organımızla fark ederiz?
   • Göz
   • Burun
   • Kulak
   • Dil
   Cevabı göster

   B) Burun — Maddelerin kokusunu algılamamızı sağlayan duyu organımız burundur.
3. Taşın sert olduğunu, pamuğun ise yumuşak olduğunu ayırt ederken hangi duyu organımızı kullanırız?
   • Göz
   • Burun
   • Kulak
   • Deri
   Cevabı göster

   D) Deri — Sertlik ve yumuşaklık bir maddenin dokusuna ait özelliklerdir, bunu derimizle hissederiz.
4. Sadece 'görme' duyumuzu kullanarak bir madde hakkında hangisine karar veremeyiz?
   • Tadına
   • Büyüklüğüne
   • Şekline
   • Rengine
   Cevabı göster

   A) Tadına — Maddenin tadı ancak dilimizle algılanabilir, gözle tadı anlaşılamaz.
5. Hangi nesnenin yüzeyi 'pürüzsüz' olarak tanımlanır?
   • Taş
   • Ağaç gövdesi
   • Ayna
   • Zımpara kağıdı
   Cevabı göster

   C) Ayna — Ayna pürüzsüz bir yüzeye sahiptir, diğerleri girintili çıkıntılı yani pürüzlüdür.
6. Bir elmanın kırmızı renkli olduğunu anlamamızı sağlayan duyu organımız hangisidir?
   • Burun
   • Deri
   • Kulak
   • Göz
   Cevabı göster

   D) Göz — Maddelerin rengini görme duyumuzu sağlayan gözümüzle algılarız.
7. Bir limonun tadının ekşi olduğunu hangi duyu organımızla anlarız?
   • Göz
   • Deri
   • Dil
   • Burun
   Cevabı göster

   C) Dil — Tat alma duyumuz dilimiz sayesinde gerçekleşir.
8. Ayşe, elindeki cismin hem pürüzlü olduğunu hem de kendine has bir kokusu olduğunu fark etmiştir. Ayşe bu gözlemi yaparken hangi duyu organlarını kullanmıştır?
   • Burun ve Göz
   • Göz ve Kulak
   • Dil ve Deri
   • Deri ve Burun
   Cevabı göster

   D) Deri ve Burun — Pürüzlü olduğunu hissetmek için deri (dokunma), kokusunu almak için burun (koklama) kullanılır.
9. Hangi seçenek bir maddenin 'koku' özelliğini tanımlar?
   • Sert
   • Keskin
   • Pürüzsüz
   • Esnek
   Cevabı göster

   B) Keskin — Keskin ifadesi genellikle kokuyu nitelemek için kullanılır; diğerleri doku ve esneklik ile ilgilidir.
10. Aşağıdakilerden hangisi maddelerin 'esnek' olduğunu anlamamızı sağlar?
    • Bastırdığımızda şekil değiştirip bırakınca eski haline dönmesi
    • Renginin parlak olması
    • Çok keskin bir kokusunun olması
    • Üflediğimizde ses çıkarması
    Cevabı göster

    A) Bastırdığımızda şekil değiştirip bırakınca eski haline dönmesi — Esnek maddeler kuvvet uygulandığında şekil değiştirir ve kuvvet kalkınca eski haline döner.
11. Bir pamuğun yumuşak olduğunu hangi duyu organımızla algılarız?
    • Deri
    • Burun
    • Kulak
    • Göz
    Cevabı göster

    A) Deri — Bir maddenin sertliğini veya yumuşaklığını dokunma duyumuzu sağlayan derimizle hissederiz.
12. Aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
    • Maddeleri nitelemek için bazen birden fazla duyu organı kullanırız.
    • Her maddeyi tadarak kontrol etmemeliyiz.
    • Bir maddenin sert olması onun kırılmaz olduğu anlamına gelir.
    • Görme duyusu ile maddenin şeklini anlayabiliriz.
    Cevabı göster

    C) Bir maddenin sert olması onun kırılmaz olduğu anlamına gelir. — Sertlik, kırılmazlık demek değildir; sert bir madde de (örneğin cam veya porselen) kırılabilir.